Winter 2002
Pompoenen opgegeten, ingemaakt of opgeruimd. De herfst is voorbij. December is aangebroken. Wintermaand. Feestmaand. Vooral ook maand van de geschenken - speelgoed! Voor ons, barbiepoppenfans, is het niet moeilijk te bedenken wat er op je verlanglijstje staat, welk feest je ook viert.
In feite begint voor ons barbiepoppenverzamelaars, het grote inkoopfestijn al bij de Verzamelaarsbeurs in de Jaarbeurs te Utrecht of de Grote poppen- en berenbeurs in Ahoy te Rotterdam. Beide vinden traditiegetrouw in november plaats. Ik kocht ondermeer een "engel outfit" . Inspirerend voor dit seizoensverhaal.
Deze december-gebruiken met cadeaus geven gaan terug tot de tijd van de landbouweconomie. Feestdagen waren seizoengebonden. In de donkere dagen, als er weinig anders gebeurde dan de oogst langzaamaan verorberen, had men wel behoefte aan een feestje om de tijd te doden. Het land lag er verstild bij. Men kon er niet werken en moest wachten tot begin februari als langzamerhand de grond weer wat wilde laten groeien.
Feestelijke maaltijden waren aanvankelijk de eerste "geschenken" in de decembermaanden. In feite dus de opbrengsten van de aarde van het zomerseizoen ervoor. Vandaar bij alle decemberfeesten de nadruk op suikerwaren. Pas in de 19e eeuw, als de industrialisatie luxe-artikelen gaat voortbrengen, worden etenswaren aangevuld met door mensenhanden vervaardigde geschenken zoals poppen.
Voor de cultuurhistorische informatie over de diverse feesten is geput uit Nederland Wereldland. Geïnteresseerd in gebruiken? Informatie vind je in het kwartaalblad Alledaagse Dingen. Het heeft als ondertitel nieuwsblad voor volkscultuur, regionale geschiedenis, folklore en volkskunst in Nederland. Abonnement 18 euro, voor vier keer per jaar 40 pagina's. Info: nederlandscentrum.volkscultuur@wxs.nl
Het eerste geschenken - en speelgoedfeest dat zich aandient in 2002 is het Joodse Chanoeka
(= Inwijdingsfeest). Van de negenarmige kandelaar wordt elke dag een lichtje meer ontstoken. Alle dagen van 30 november tot 7 december 2002 één. Het negende kaarsje is de zogenaamde dienaar, die permanent aan is en waar het vuur vandaan komt. Op de eerste avond van Chanoeka wisselen gezinsleden geschenken, terwijl er spelletjes worden gespeeld, met name een gokspelletje met trendel, een vierkant tolletje met letters.
Op 5 december 2002 is het Suikerfeest, het einde van de Ramadan, waarbij moslims vieren dat ze een goede vastenmaand hebben beleefd. Er wordt veel zoetwaren geserveerd en aan de eigen kinderen en kinderen van anderen worden cadeautjes gegeven. Barbiepoppen uit de USA? Dit jaar valt het Suikerfeest toevalligerwijs tegelijkertijd met Sinterklaas of Sint Nicolaas, met pakjesavond op 5 december en naamdag op 6 december van Nicolaas van Mira.
De goedheiligman werd tijdens de kerstening van Europa vermengd met heersende tradities. Ver voor Christus' geboorte werd een vruchtbaar, aankomend jaar gevierd door Germanen en Kelten. Op de kortste dag van het jaar, namelijk 21 december (Mean Geimhridh), bond het licht de strijd aan met het donkere. Wat het licht won, gelukkig. Het licht in de denneboom en het eerste licht bij het weer langer worden van de dagen deed de zaden ontkiemen. Verbastering Santa Claus ofwel de kerstman ruilde z'n schimmel in voor een ander lastdier uit hoog Noord-Europa, namelijk het rendier die de arreslee trok, volbeladen met pakjes voor onder de kerstboom. Hier een variatie van Mattel voor Finland en Zweden.
Genoemde decemberfeesten hebben alle een religieuze of spirituele herkomst. Vanaf 1950 zijn er bepaalde data tot speciale Dag van het Kind uitgeroepen. Bijvoorbeeld 7 oktober is UNESCO's Internationale dag van het kind. Dag van de Universele Verklaring van de rechten van het Kind is op 20 november afgekondigd door de Verenigde Naties. Opdat men zich realiseert dat het niet voor alle kinderen ter wereld peis en vree is. En dat het hebben van een Barbie, onze material girl, helaas niet voor hen is weggelegd. Ik sta daar regelmatig bij stil, als ik mezelf weer eens te buiten ga voor mijn verzameling. En een dag zoals 30 november, de jaarlijkse consuminderen dag, knaagt toch ook aan het geweten van deze speelgoedconsument, moet ik toegeven.
In Nederland is Sinterklaas het volksfeest van de kindervriend. In andere landen is dat Weihnachten, Noël, Christmas. Sinds 1900 breken deze door als commerciële feesten. Er werden speciale speelgoedcatalogi uitgegeven door grande bazars, grootwinkelbedrijven en verzendhuizen om verlanglijstjes uit te kunnen opmaken. Dankzij jullie medewerking (vooral dank aan Anneke H., Gerda W.en Laura B.) de afgelopen jaren heb ik informatie kunnen halen uit de oude sinterkaasbrochures.
Ik ben echter nog steeds niet compleet voor de periode 1964-2002, dus wie nog originele speelgoedcatalogi heeft, graag een mailtje. Ik wil daar graag kleurkopiëen van. Zodat ik voor het nederlandstalige gebied reprints kan maken. In de trant van de Christmas catalogi die zijn heruitgegeven door Barbie Bazaar, uit de periode 1959-1972. Jammer dat ze nog niet verder zijn. Want eentje over de volgende periode toen Mattel in het slop raakte - 1972-1976, door Glen Mandeville de passive years genoemd - zou mij welkom zijn.
Tot ver in de jaren '80 van de 20ste eeuw waren een kinds verjaardag en Sinterklaas de enige momenten dat het met speelgoed werd verwend. De commercie heeft het niet zover kunnen brengen om naast een Moederdag en Vaderdag, ook een Kinderdag uit te roepen. In de jaren '60 en '70 heeft de toenmalige vereniging van speelgoedhandelaren wel pogingen daartoe gedaan. Voor de grote zomervakantie als kinderen wel zes weken zouden kunnen gaan spelen. De derde week van juni 1967 werd uitgeroepen tot Speelweek. Dit initiatief is echter nooit uitgegroeid tot commercieel succes. De Decembermaand is de enige, ijzersterke geschenkenmaand gebleven.
Deze maand is naast geschenkenmaand ofwel consumptiemaand ook de maand met de terugblikken op het jaar. Het brengt veel herinneringen. Hebben jullie foto's van de Kerst of de Sinterklaas, toen je een barbiepop kreeg? Laat het me weten: ik zoek ze nog steeds: foto's van speelsters van toen.
Ik heb ze niet van mezelf en doe het dan maar met het oproepen van herinneringen. Ik werd geïnspireerd de plek op te zoeken waar ik verlekkerd barbiekleertjes ging kijken en kopen in de jaren 1966-1967. In het gemeentearchief van Soest vond ik een paar advertentietjes van de bewuste Leca Bazar, met huishoudelijke artikelen en speelgoed Gero Zilmeta B.K. emaille - aluminium roestvrij staal. Het pand staat er nog, maar het is al zo'n twintig jaar geen speelgoedparadijs meer. Helaas dus ter ziele gegaan zoals zoveel middenstand in de jaren zeventig. Helaas niet overgegaan in handen van een speelgoedketen, zoals de Vedes bijvoorbeeld, die barbies laten kleden in feestkleding als men een jubileum te vieren heeft.
In andere landen is het in december Christmas wat de klok slaat. In de VS helemaal. Mattel brengt sinds jaren de feestelijke Happy Holidays series. De eerste die zeer gezocht is, was uit 1988; je ziet de hulst op haar ceintuur en haarstrik.
Hier is - uit eigen collectie - uit 1995 de Europese die in de USA Peppermint Princess heette.
Er waren er al eerder, in 1989 en 1999, meer glamourous: met kerstlampjes in de doos. Nou, die lijken me ook wel sfeervol bij de kerstboom! Ze zijn ook bekend in de serie Season's Greetings van de grote Amerikaanse groothandels zoals Costco, BJ's en Sam's.
Over seizoensgroeten gesproken, ik durf te wedden dat heel wat Nederlandse verzamelaars hun collectie gebruiken om hun persoonlijke nieuwjaarskaart te maken. In 1993 en 1994 werden er licenties verleend, bijvoorbeeld aan Hallmark voor beeldjes. Om op een feestelijke taart te zetten bijvoorbeeld. Die kun je gebruiken (als je ze hebt).
Of de fraai opgetutte schat als centerpiece op de feestdis zetten. Hier het exemplaar van Glen Mandeville, de auteur zie zoveel wetenswaardigs heeft geschreven over mannequinpoppen en barbies in het bijzonder.Ter gelegenheid van de Christmas bijeenkomst van Amerikaanse collectorsclubs in Delaware, aan de oostkust.
Ook andere Noord Amerikaanse bedrijven spelen op de Greeting-traditie in. Hallmark is befaamd!
Je kunt echter ook zelf fraaie scenes maken, bijvoorbeeld zoals in het Franse boek van de hand van Dominique Le Dan, Barbie, Midge et les autres uit 1998. Le Père a les yeux bleus wordt op pagina 105 omringd door een Swirl, een Midge en twee American Girls, waarvan één in Holiday Dance. Waar zag ik die ook al weer eerder?
O ja, bij m'n speurtocht naar historische documentatie kwam ik haar tegen in het meisjesblad Tina! Isn't she beautiful? Ook een ideetje voor een kerstkaart! (Mijn verlanglijstje: wie heeft er voor mij ter overname oude Tina's? Ik zoek jaargang 1967, en alles na 1984.) Nog wat ideeën nodig: Coffee with Barbie Doll van Sandra Bryan (Schiffer Publishing Atglen PA, 1998), zie pagina?s 109-112.
In dit handige boekje op ansichtkaart-formaat is er vanaf pagina 151 t/m 1960 ruimte om kaarten in te plakken met daarnaast visitekaartjes. Ik wacht met spanning kaarten af van lezers van deze seizoenscolumn. Je kunt ze me ook persoonlijk overhandigen. Neem ze mee voor me. Dan kunnen we uitwisselen! De mijne is getiteld: Let's party. Als je een beetje kennis hebt van barbies "after-mod" weet je welk duo daar op staat!
Zien we elkaar, op de Christmas party van Paul's op zondag 15 december in Hotel Mercure te Dordrecht? Of , een maand later, op de Barbiance beurs in kasteel Doenrade bij Sittard in het nieuwe jaar: op zondag 19 januari. Kom je daar niet - wat natuurlijk jammer zou zijn - dan geldt evengoed de groet: tot het volgende seizoen!
Len Winkelman